Diversiteit en inclusie in kinderboeken

De samenleving wordt steeds diverser. Migratie en globalisering zorgen ervoor dat er steeds meer subculturen zijn binnen Nederland. Helaas gaat dit in sommige gevallen samen met conflict en onbegrip, mensen zijn nou eenmaal van nature geneigd om in hokjes te denken en evolutionair gezien is het logisch dat we soms bang zijn voor het onbekende. Gelukkig zijn de negatieve gevolgen hiervan, zoals discriminatie en vooroordelen, niet onveranderbaar.

De Contact Theorie

Positief contact met mensen die bij een andere ‘groep’ (de zogenaamde ‘out-group’) horen, heeft een positief effect op de houding die we hebben over allerlei andere groepen. Nu klinkt dit misschien heel logisch, maar dit effect is er niet altijd. Wanneer we enkel oppervlakkig contact hebben met leden van een zogenaamde out-group, zoals een enkele begroeting in de supermarkt, heeft dat niet per se een effect op de attitude ten opzichte van out-groups. De theorie hierachter is de Contact Theorie (Allport, 1954; Pettigrew et al., 2011), die stelt dat een aantal factoren van belang zijn om het contact-effect te waarborgen: gelijke status, gezamenlijk doel, samenwerking en steun van een autoriteit. Ter illustratie, wanneer een kind op school een rekenopdracht maakt samen met een klasgenootje, hebben ze een gelijke status (ze weten ongeveer even veel over rekenen), hebben ze een gezamenlijk doel (het goed maken van de opdracht), moeten ze samenwerken en wordt het positieve contact aangemoedigd door de leerkracht. Op diezelfde manier is het ook goed voor te stellen dat vriendschappen voldoen aan deze vier criteria. In een vriendschap is men van gelijke status. Het doel is de vriendschap onderhouden en het leuk hebben samen en je ‘werkt’ samen om dit te bereiken. Steun van een autoriteit kan hier worden gezien als het algemene beeld dat het goed is om vrienden te hebben, of als ouders die zorgen dat hun kinderen met elkaar kunnen spelen na school.

De Contact Theorie wordt door veel wetenschappers ondersteund en is met veel onderzoeken al bewezen. Dus dan nu het interessante gedeelte, hoe kan deze kennis in de praktijk worden gebruikt om vooroordelen te verminderen? Een manier zou kunnen zijn om te zorgen dat verschillende groepen in de samenleving in contact worden gebracht, geef mensen een gezamenlijk doel om naar toe te werken. Dit is makkelijker gezegd dan gedaan. Om deze redenen hebben onderzoekers verder gekeken dan direct contact: wat nou als indirect contact ook een positief effect kan hebben?

De Contact Theorie in kinderboeken

Indirect contact kan bestaan uit verschillende soorten, zo kan je denken aan indirect contact met vrienden van vrienden. Je hebt zelf geen direct contact met ze, maar hoort positieve verhalen over ze en dit kan je mening over hen beïnvloeden. Een andere manier kan zijn plaatsvervangend contact: het zichzelf verplaatsen in een ander persoon, die positief contact heeft met een lid van een out-group. In de praktijk kan dit inhouden dat het lezen van een boek of kijken van een film waarin de hoofdpersoon positief contact heeft met leden van een out-group, een effect zou kunnen hebben op vooroordelen over verschillende out-groups in het echte leven. Deze stelling is onderzocht en bevestigd door verscheidene onderzoeken (Vezzali et al., 2012; Vezzali, et al., 2015; Joyce & Harwood, 2012; Cameron & Rutland, 2006; Mazziotta et al, 2011).

Om te schetsen hoe dit werkt zullen enkele studies worden uitgelicht. Zo hebben Vezzali en collega's (2015) onderzocht wat de effecten waren van het lezen van Harry Potter op de vooroordelen van kinderen van 10 tot 11 jaar. Ze vonden dat de boeken een positief effect hadden op de attitudes van de kinderen over verscheidende gestigmatiseerde groepen zoals immigranten, homoseksuelen en vluchtelingen. Opvallend hieraan is dat de Harry Potter-boeken niet over deze specifieke groepen gaan. Dit onderzoek laat dus zien dat de effecten generaliseren naar andere sociale groepen dan de groep die voorkomt in het verhaal. Dit effect werd gemodereerd door identificatie met de hoofdpersoon en disidentificatie met de antagonist, wat het belang van identificeerbaarheid van de socialiserende karakters benadrukt. Bovendien wezen de resultaten uit dat het proces achter de verbetering van de attitudes te maken had met het zichzelf verplaatsen in een ander.

Een andere studie die dit effect vergelijkt bij verschillende beschrijvingen van de karakters die vanuit het oogpunt van de hoofdpersoon bij een out-group horen, laat ook een leeftijdsverschil zien (Cameron en Rutland, 2006). Allereerst is het belangrijk dat het lid van de out-group op een manier wordt beschreven dat het duidelijk is dat die persoon tot een andere groep behoort dan de hoofdpersoon. Vervolgens kan er worden gekozen voor één van twee beschrijvingen van het lid van de out-group: ofwel als typisch en duidelijk lid van de betreffende groep, ofwel als individu met eigen karakteristieken wiens groepslidmaatschap slechts subtiel wordt benoemd. Volgens Cameron en Rutland (2006) werken beide manieren goed, maar de eerste heeft een kleiner effect op kinderen onder de acht jaar.

Empathie

Naast dit effect speelt ook empathie een grote rol in het verminderen van vooroordelen. Decety en Cowell (2014) beargumenteren dat inlevingsvermogen, een aspect van cognitieve empathie, resulteert in een begrip van de emoties die een ander voelt. Om deze reden wordt het gezien als een manier om vooroordelen en intergroep-vertekeningen te verminderen. Het uitgaan van het perspectief van een lid van een andere sociale groep leidt tot een vermindering in expliciete en impliciete stereotypes voor dat individu en tot een meer positieve evaluatie van die groep in het algemeen.

Conclusie

Kinderboeken kunnen een belangrijk middel zijn om de open attitude naar diversiteit in de samenleving aan te moedigen. Door kinderen zich te laten inleven in een hoofdpersoon die een positieve attitude heeft naar karakters die anders zijn dan de hoofdpersoon zelf, ontwikkelen ze een empathische en begripvolle houding. Of dit nou gaat over mensen met een andere culturele achtergrond, een andere seksuele voorkeur, een fysieke of verstandelijke beperking, of wat dan ook, dat maakt niet uit: wetenschappelijk onderzoek heeft laten zien dat dit effect wordt gegeneraliseerd naar andere groepen dan enkel de groep in het boek zelf. Kinderboeken zijn dus echt een makkelijke en effectieve manier om kinderen te ondersteunen in de ontwikkeling van een open houding.

Bronnen

  • Allport, G. W. (1954). The nature of prejudice. Reading, MA: Addison-Wesley.

  • Pettigrew, T. F., Tropp, L. R., Wagner, U., Christ, O. (2011). Review: Recent advances in intergroup contact theory. International journal of intercultural relations, 35, pp. 271-280

  • Vezzali, L., Stathi, S., Giovannini, D. (2012). Indirect contact through book reading: Improving adolescents’ attitudes and behavioural intentions towards immigrants.

  • Vezzali, L., Stathi, S., Giovannini, D., Capozza, D., & Trifiletti, E. (2015). The greatest magic of Harry Potter: Reducing prejudice. Journal of Applied Social Psychology, 45, pp. 105-121

  • Joyce, N. & Harwood, J. (2012). Improving intergroup attitudes through televised vicarious intergroup contact: Social cognitive processing of ingroup and outgroup information. Communication research, pp. 1-17

  • Cameron, L. & Rutland, A. (2006). Extended contact through story reading in school: reducing children’s prejudice toward the disabled. Journal of Social Issues, 62, pp. 469-488

  • Mazziotta, A., Mummendey, A., Wright, S. C. (2011). Vicarious intergroup contact effects: applying social-cognitive theory to intergroup contact research. Group processes & Intergroup relations, 14, pp. 255-274

  • Decety, J. & Cowell, J. M. (2014). Friends or foes: Is empathy necessary for moral behaviour? Perspectives on psychological sciences, 9(5), pp.525-537.  doi:10.1177/174569161454513